Atlas Dergisi: Cerkesler

23.12.11 | Admin

http//photoload.ru/data/7a/4d/b9/7a4db9b1b6f9596372a053817b820253.jpg


<b>Atlas Dergisi: &#199;erkesler</b>
Author: Murat Pap&#351;u (Haz.)
Publisher: Atlas Dergisi
Publication date: 2003
Number of pages: 59
Format / Quality: PDF
Size: 93,63 Mb
Language:Turkish

Цитата:

&#199;erkezler

&#199;erkezler, T&#252;rkiye'ye Kafkasya'dan gelen T&#252;rk dili konu&#351;mayan t&#252;m etnik gruplara verilen genel adland&#305;rmad&#305;r. Ancak T&#252;rkiye'ye g&#246;&#231; etmi&#351; Kafkas halklar&#305; kendi aras&#305;nda pek&#231;ok alt gruba ayr&#305;l&#305;r.

&#199;erkezler di&#287;er isimleriyle Adigeler Kafkas Da&#287;lar&#305;'n&#305;n kuzeybat&#305; eteklerinde, Kuban Irma&#287;&#305; ile g&#252;neyde Bz&#305;b (Ps&#305;b) &#305;rmaklar&#305; aras&#305;ndaki Karadeniz k&#305;y&#305;lar&#305;nda, do&#287;uda Kuban ile Terek Irma&#287;&#305; g&#252;ney havzalar&#305;n&#305; kapsayan b&#252;y&#252;k bir alanda oturmu&#351; olan ve kendilerine Adige ad&#305;n&#305; veren halkt&#305;r.Ancak T&#252;rkiye'de, Kuzey Kafkasya k&#246;kenli Adige, Abhaz, Abaza, &#199;e&#231;en, Oset, Da&#287;&#305;stanl&#305;,Kara&#231;ay, vb insanlar&#305;n t&#252;m&#252;ne verilebilen ortak/y&#246;resel bir &#246;zel add&#305;r.Abzah ya da Abadzeh (Абдзах), Hatko (Hatukay ile farkl&#305; boylar olarak)(Хьатыкъуай), Bjedu&#287; (Бжъэдыгъу), &#350;aps&#305;&#287; (Шапсыгъ), Hak'u&#231; (ХьакIуцу), Natuhay (Нэтыхъуай, Нэткъуадж), K'emguy (КIэмгуй), Maho&#351; (Мэхъош), Yegerukay (Еджэркъуай), Mamh&#305;&#287; (Мамхыгъ), Besleney (Беслъэней), Hatukay (Хьатикъуай) ve Kabartaylar (Къэбэрдэй), en tan&#305;nm&#305;&#351; &#199;erkez topluluklar&#305;d&#305;r.Rus resmi literat&#252;r&#252;nde, Rusya Federasyonu'na ba&#287;l&#305; Kara&#231;ay-&#199;erkez Cumhuriyeti'nde ya&#351;ayan, Kabartay ve Besleney k&#246;kenli Adige toplulu&#287;una &#199;erkez, bunlar&#305;n ya&#351;ad&#305;&#287;&#305; y&#246;reye de &#246;zel anlamda ya da bir k&#305;saltma ad olarak &#199;erkezya denmektedir.Bu y&#246;rede 1926-1928 y&#305;llar&#305; aras&#305;nda &#199;erkez Ulusal Okrugu, 1928-1957 aras&#305;nda, bir &#252;st y&#246;netim birimi stat&#252;s&#252;ne y&#252;kseltilen &#199;erkez &#214;zerk Oblast&#305; bulunuyordu.&#199;erkez &#214;zerk Oblast&#305;, 1956'da s&#252;rg&#252;n cezas&#305; kald&#305;r&#305;larak Kara&#231;aylara geri verilen, 1928-1943 y&#305;llar&#305; aras&#305;nda varolan Kara&#231;ay &#214;zerk Oblast&#305; topraklar&#305; ile, 5 Ocak 1957'de birle&#351;tirilerek, 1926 &#246;ncesinde oldu&#287;u gibi, yeniden bir Kara&#231;ay-&#199;erkez &#214;zerk Oblast&#305; kuruldu.

Tarih

&#199;erkezlerin atalar&#305; say&#305;lan Sind-Meot kavimlerinin Kafkasya'daki varl&#305;&#287;&#305;, &#246;l&#252; g&#246;mme k&#252;lt&#252;r&#252;nden gidilerek, M.&#214;. 3000'lere de&#287;in uzanmaktad&#305;r. M.&#214;. 2000'lerde tar&#305;m ve hayvanc&#305;l&#305;&#287;&#305;n yan&#305; s&#305;ra bak&#305;r&#305; kulland&#305;klar&#305;, seramik e&#351;ya ve daha sonra da tun&#231;tan aletler yapt&#305;klar&#305; bilinmektedir. Meotlar (Ad&#305;gece: M&#305;v&#305;t'; M&#305;vet'; M&#305;vt'e; Мыут1э) olarak adland&#305;r&#305;lan kavimlerden geldi&#287;i kabul edilen &#199;erkezler, M.&#214;. 8. y&#252;zy&#305;lda Kimmerlerle, M.&#214;. 6. y&#252;zy&#305;lda da kuzeyde &#304;skitlerle, Karadeniz k&#305;y&#305;s&#305;nda da Greklerle kom&#351;uydular. &#304;skit ve Greklerle kurulan ili&#351;kiler, ekonomik ve k&#252;lt&#252;rel geli&#351;menin yan&#305; s&#305;ra &#199;erkez kentleri ve yaz&#305;s&#305;n&#305;n ortaya &#231;&#305;kmas&#305;n&#305; da sa&#287;lad&#305;.
M.&#214;. 5. y&#252;zy&#305;lda merkezi Sindika liman&#305; ya da Grek&#231;e Gorgippia (bug&#252;nk&#252; Anapa) olmak &#252;zere Bosporos Krall&#305;&#287;&#305;'n&#305;n yan&#305; ba&#351;&#305;nda,Meotlar&#305;n bir toplulu&#287;u olan Sindler taraf&#305;ndan kurulan Sind Krall&#305;&#287;&#305; ya da Sindika bulunuyordu. Sindika, varl&#305;&#287;&#305;n&#305; en az bir y&#252;zy&#305;l kadar s&#252;rd&#252;rd&#252;kten sonra, d&#305;&#351; sald&#305;r&#305;lardan korunma amac&#305;yla da, M.&#214;. 4. y&#252;zy&#305;lda, Bosporos kral&#305; Levkon'un h&#252;k&#252;mdarl&#305;&#287;&#305; d&#246;neminde (M.&#214;. 349-348) Bosporos Krall&#305;&#287;&#305;'na kat&#305;ld&#305;. Bosporos Krall&#305;&#287;&#305;'n&#305;n, M.&#214;. 3. y&#252;zy&#305;lda, ucuz M&#305;s&#305;r bu&#287;day&#305;n&#305;n rekabeti (1) sonucu, ekonomik ve askeri &#231;&#246;k&#252;&#351; s&#252;recine girmesinden yararlanan &#304;skitler'in izleyicileri olan Sarmatlar, M.&#214;. 2. y&#252;zy&#305;lda Kuzey Kafkasya topraklar&#305;n&#305; ele ge&#231;irdiler. Bu d&#246;nemlerde &#199;erkezlere Zykh (Зихы) ve Kasog gibi adlar verilmeye ba&#351;land&#305;. &#199;erkezler, Sarmatlar'&#305; ancak M.S. 1. y&#252;zy&#305;lda Mani&#231; &#305;rma&#287;&#305;n&#305;n kuzeyine s&#252;rmeyi ba&#351;arabildiler. Sarmatlar'dan sonra 4. ve 5. y&#252;zy&#305;llarda Alanlar ve Hunlar da b&#246;lgeye geldiler.Gotlar, ard&#305;ndan Hun sald&#305;r&#305;lar&#305; sonucu k&#305;y&#305; kentleri ve deniz ticareti yok oldu ve &#199;erkezler verimli topraklar&#305;n&#305;n hemen hepsini yitirdiler. Hunlar&#305;n &#231;ekilmesinden sonra &#199;erkezler eski topraklar&#305;n&#305; geri ald&#305;lar, kuzeyde Ukrayna ve K&#305;r&#305;m'a de&#287;in yay&#305;ld&#305;lar.
1223'de Kafkasya'y&#305; istila etmeye ba&#351;layan Mo&#287;ollar &#199;erkezlerin bir b&#246;l&#252;m&#252;n&#252; ve Alanlar'&#305;n &#231;o&#287;unu yok ettiler. Bunu izleyen Alt&#305;n Orda sald&#305;r&#305;lar&#305; s&#305;ras&#305;nda topraklar&#305;n&#305;n b&#252;y&#252;k bir b&#246;l&#252;m&#252;n&#252; yitiren &#199;erkezler, buna kar&#351;&#305;l&#305;k Alanlar'&#305;n baz&#305; topraklar&#305;n&#305; ele ge&#231;irdiler. Kuban Irma&#287;&#305; boyunca uzanan bu yeni topraklar &#252;zerinde 14. y&#252;zy&#305;lda Kabardey b&#246;lgesi olu&#351;tu. Alt&#305;n Orda devletinin y&#305;k&#305;lmas&#305;ndan sonra daha &#246;nce yitirdikleri topraklar&#305;n bir k&#305;sm&#305;n&#305; geri alan Kabartay &#199;erkezleri, bu kez de K&#305;r&#305;m Hanl&#305;&#287;&#305;'n&#305;n bask&#305;lar&#305; ile kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;lar.

Rus yay&#305;lmas&#305;n&#305;n ba&#351;lamas&#305;

K&#305;r&#305;m Hanl&#305;&#287;&#305;'n&#305;n Kabartaylar&#305; a&#287;&#305;r bir vergiye ba&#287;lamas&#305; Kabartay &#199;erkezlerinin Rusya'ya yakla&#351;mas&#305;na yol a&#231;t&#305;. Rusya, 1556'da Astrahan Hanl&#305;&#287;&#305;'n&#305; ilhak etti ve Kabartaylarla kom&#351;u oldu. Bundan yararlanan Kabartaylar K&#305;r&#305;m egemenli&#287;inden &#231;&#305;k&#305;p 1557'de Rus korumas&#305; (egemenli&#287;i) alt&#305;na girdiler. Bu olu&#351;um Terek Irma&#287;&#305; kuzeyinde bulunan topraklar&#305;n Ruslar taraf&#305;ndan bar&#305;&#351;&#231;&#305; bir bi&#231;imde kolonile&#351;tirmesini, Oset, &#304;ngu&#351;, &#199;e&#231;en ve Da&#287;&#305;stanl&#305;lar aras&#305;nda da Rus etkinli&#287;inin artmas&#305;na yol a&#231;t&#305;.Bu 1557 y&#305;l&#305; olgusu,&#351;imdiki Kabartay-Balkar,Kara&#231;ay-&#199;erkez ve Ad&#305;gey cumhuriyetlerinde,"Ruslarla Ad&#305;gelerin g&#246;n&#252;ll&#252; birle&#351;melerinin 450 y&#305;l&#305;" ad&#305; alt&#305;nda d&#252;zenlenen etkinlikler &#231;er&#231;evesinde 2007 y&#305;l&#305; boyunca kutlanm&#305;&#351;t&#305;r.Ama yine tarihsel Ad&#305;ge (&#199;erkezya) topraklar&#305; olan Krasnodar Kray ve Stavropol Kray kutlama d&#305;&#351;&#305; tutulmu&#351;tur (Daha geni&#351; bilgi i&#231;in t&#305;klay&#305;n-Adigey).
Kabartay-Rus dostlu&#287;u 18.y&#252;zy&#305;l ikinci yar&#305;s&#305;na (1774'te Kabardiya ve Osetya'n&#305;n,1783'te de K&#305;r&#305;m'&#305;n Rusya'ya ilhak edilmesine) de&#287;in s&#252;rd&#252;.1774 sonras&#305;nda Osmanl&#305;-Rus dengesi,Osmanl&#305;lar aleyhine bozuldu,onun yerini Bat&#305;-Rus dengesi ald&#305;.Osmanl&#305; Devleti,bu yeni denge i&#231;inde zay&#305;f bir tampon devlet konumuma geldi.Dolay&#305;s&#305;yla &#199;erkezlere gerekli yard&#305;mlarda bulunamad&#305;.

Osmanl&#305;-&#199;erkez &#304;ttifak&#305;

1739 Belgrad Antla&#351;mas&#305; ile Kabardiya'ya, Rus ve Osmanl&#305; devletleri aras&#305;nda "ba&#287;&#305;ms&#305;z" ya da "tarafs&#305;z b&#246;lge" stat&#252;s&#252; verildi. Rus yay&#305;lmac&#305;l&#305;&#287;&#305;ndan kayg&#305; duyan &#199;erkezler (Ad&#305;geler), 1768-74 Osmanl&#305;-Rus Sava&#351;&#305;'nda Osmanl&#305;lar'dan yana tav&#305;r ald&#305;lar, ama sava&#351; Ruslar&#305;n, Osmanl&#305;lar&#305; yenmeleri, G&#252;rcistan'a girmeleri, Kabardey b&#246;lgesi ile &#351;imdiki Kuzey Osetya'y&#305; ilhak etmeleriyle sonu&#231;land&#305;. Bu arada K&#305;r&#305;m'&#305; ve Kuban Irma&#287;&#305;n&#305;n kuzeyinde, Kuban ve Azak Denizine d&#246;k&#252;len Yeya &#305;rmaklar&#305; aras&#305;nda bulunan ve K&#305;r&#305;m'a ait olan Nogay ve &#199;erkez n&#252;fuslu topraklar&#305; da ilhak eden ve bu b&#246;lgede bir etnik temizlik ve soyk&#305;r&#305;m uygulayan Ruslar, 1783'te G&#252;rcistan'&#305; (Kartl&#305; ve Kaheti) koruma alt&#305;na ald&#305;lar; ayr&#305;ca Mozdok'tan ba&#351;lay&#305;p Kuban Irma&#287;&#305;n&#305;n sa&#287; (kuzey) yakas&#305; boyunca bat&#305;da Karadeniz'e, do&#287;uda da Terek Irma&#287;&#305;n&#305;n sol (kuzey) yakas&#305; boyunca Hazar Denizi'ne uzanan, &#252;zerinde kale, karakol ve g&#246;zetleme kuleleri bulunan m&#252;stahkem hatlar in&#351;a ettiler. Bu arada &#199;erkezya'y&#305; do&#287;udan da, Kafkas S&#305;rada&#287;lar&#305;na de&#287;in uzanan m&#252;stahkem hatlarla &#231;ember i&#231;ine ald&#305;lar. Bunun &#252;zerine &#199;erkezler (Adigeler) T&#252;rklerden yard&#305;m talebinde bulundular, b&#246;ylece T&#252;rk-&#199;erkez ittifa&#287;&#305;n&#305;n ve Anapa kalesinin temeli at&#305;lm&#305;&#351; oldu (1781). Kuzey Kafkasya halklar&#305; (yani Ad&#305;ge, &#199;e&#231;en ve Rus korumas&#305;ndaki hanl&#305;k topraklar&#305; d&#305;&#351;&#305;ndaki &#246;zg&#252;r Da&#287;&#305;stanl&#305;lar) artan Rus yay&#305;lmas&#305;na kar&#351;&#305; bir tepki olarak &#304;mam Mansur &#246;nderli&#287;inde direni&#351; hareketlerini ba&#351;latt&#305;lar, 1787-91 Osmanl&#305;-Rus Sava&#351;&#305;'nda Osmanl&#305;lar&#305;n yan&#305;nda sava&#351;t&#305;lar, ama sava&#351; Ruslar'&#305;n Anapa'y&#305; ve buradaki &#304;mam Mansur'u ele ge&#231;irmesiyle sonu&#231;land&#305; (1791). Anapa, 1792 Ya&#351; Antla&#351;mas&#305; ile Osmanl&#305;lara geri verildi.
1806-1812 Osmanl&#305;-Rus Sava&#351;&#305; s&#305;ras&#305;nda, Nisan 1807'de Anapa yeniden Ruslar&#305;n eline ge&#231;ti. Ama 1812 B&#252;kre&#351; Antla&#351;mas&#305; ile, Anapa ile birlikte, kuzeyde Kuban Irma&#287;&#305; a&#287;z&#305;ndan ba&#351;lay&#305;p g&#252;neyde Bz&#305;b (Ps&#305;b) Irma&#287;&#305;na ula&#351;an &#199;erkezya k&#305;y&#305;lar&#305;n&#305;n denetimi,Ruslarca Osmanl&#305;lara geri verildi. Bz&#305;b Irma&#287;&#305;ndan, daha g&#252;neydeki Rion Irma&#287;&#305;na (Poti'ye) kadar olan yerlerin denetimi de (Abhazya Prensli&#287;i dahil), Ruslara b&#305;rak&#305;ld&#305; (2). B&#246;ylece Ruslar, ba&#287;&#305;ms&#305;z bir &#252;lke olan &#199;erkezya'y&#305; Osmanl&#305; Devleti ile ili&#351;kilendirip ileride i&#351;gal etmenin alt yap&#305;s&#305;n&#305; olu&#351;turmaya &#231;al&#305;&#351;&#305;yorlard&#305;.

&#199;erkezya Kurtulu&#351; Sava&#351;&#305; (1829-1864)

1829 Edirne Antla&#351;mas&#305; ile Osmanl&#305;lar &#199;erkezya'n&#305;n k&#305;y&#305;, yani Kuban ve Bz&#305;b &#305;rmaklar&#305; aras&#305;nda bulunan k&#305;y&#305; kesiminin denetimini Ruslara devrettiler. Ruslar bunu, t&#252;m &#199;erkezya'n&#305;n hukuken kendilerine b&#305;rak&#305;lm&#305;&#351; oldu&#287;u bi&#231;iminde ilan ettiler. &#199;erkezler ise, T&#252;rklere ba&#287;l&#305; olmad&#305;klar&#305;n&#305;, sadece m&#252;ttefik olduklar&#305;n&#305; &#246;ne s&#252;rerek,1829 Edirne Antla&#351;mas&#305; h&#252;k&#252;mlerini tan&#305;mad&#305;lar,ama hukuksal anlamda ba&#351;ar&#305;s&#305;z kald&#305;lar. Ruslar, 1837'de Karadeniz k&#305;y&#305;s&#305; boyunca Anapa'dan Sohum'a de&#287;in uzanacak bir k&#305;y&#305; hatt&#305; kurma &#231;al&#305;&#351;malar&#305;n&#305; ba&#351;latt&#305;lar. 1838'de &#199;erkezlerle &#231;arp&#305;&#351;arak, So&#231;i ve Tuapse &#305;rmaklar&#305; a&#287;&#305;zlar&#305;n&#305; ele ge&#231;irip k&#305;y&#305; boyunca kale ve karakollar kurmaya ba&#351;lad&#305;lar. Ayr&#305;ca, Gelencik liman&#305;ndan ba&#351;lay&#305;p &#252;lke i&#231;inden ge&#231;en ve &#351;imdiki Krasnodar kenti bat&#305;s&#305;na (Kuban'&#305;n kuzey yakas&#305;ndaki Olginsk Kalesi'ne) uzanan bir hat daha in&#351;a ettiler. 1839 y&#305;l&#305; sonunda &#199;erkezya hem karadan ve hem de denizden tam bir ku&#351;atma alt&#305;na al&#305;nm&#305;&#351;,&#252;stelik ikiye b&#246;l&#252;nm&#252;&#351; oldu. Ayr&#305;ca, do&#287;udan,Yukar&#305; Kuban Irma&#287;&#305;ndan,s&#305;n&#305;rdan bat&#305;ya do&#287;ru sava&#351;arak ilerleyen Ruslar, &#199;erkezya'n&#305;n Base Ovas&#305;'n&#305; i&#351;gal ederek Laba Irma&#287;&#305;'na ula&#351;t&#305;lar. Laba ve Kuban &#305;rmaklar&#305; aras&#305;nda bulunan Base Ovas&#305;'n&#305; katliam ve etnik temizlikten ge&#231;irdiler, buraya Kuban Kazaklar&#305;na ait stanitsalar yerle&#351;tirdiler.
Base Ovas&#305;'ndan do&#287;uya s&#252;r&#252;len Ad&#305;ge ve &#246;zellikle Besleney kal&#305;nt&#305;lar&#305; (2 k&#246;y), Kabardiya'dan getirilen Kabardey g&#246;&#231;menler ve g&#252;neydeki y&#252;ksek da&#287; vadilerinden indirilen Abazalarla takviye edilerek,B&#252;y&#252;k ve K&#252;&#231;&#252;k Zelen&#231;uk &#305;rmaklar&#305; vadilerine yerle&#351;tirildiler. Bu yerle&#351;tirme alan&#305;nda &#351;imdi RF'ye ba&#287;l&#305; Kara&#231;ay-&#199;erkez Cumhuriyeti bulunmaktad&#305;r.
&#214;te yandan egemenlik alan&#305; gitgide daralan &#199;erkezler, 1840 y&#305;l&#305; ilkbahar&#305;nda Karadeniz k&#305;y&#305; hatt&#305; ile &#252;lke i&#231;inden ge&#231;en Gelencik Hatt&#305;'na sald&#305;rarak bu hatlar&#305; y&#305;kt&#305;lar ve kalelerin &#231;o&#287;undan (&#350;aps&#305;&#287; k&#305;y&#305;s&#305;ndaki kalelerden) Ruslar&#305; atmay&#305; ba&#351;ard&#305;lar. Da&#287;&#305;stan ve &#199;e&#231;enya'da Ruslar'a kar&#351;&#305; m&#252;cadele eden &#304;mam &#350;amil, &#199;erkezlerle birle&#351;mek i&#231;in 1846'da Kabardey b&#246;lgesine y&#252;r&#252;d&#252;, ama Rus i&#351;birlik&#231;isi Kabardey derebeylerinin muhalefeti ile kar&#351;&#305;la&#351;t&#305; ve birle&#351;me giri&#351;imi ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;&#287;a u&#287;rad&#305;. &#350;amil, 1848'de Naiplerinden Muhammed Emin'i, &#199;erkezya'ya g&#246;nderdi. Ama t&#252;m &#231;abalara kar&#351;&#305;n, &#199;erkezlerle bir b&#252;t&#252;nle&#351;me,daha a&#231;&#305;k bir s&#246;ylemle Kuzey Kafkasya d&#252;zeyinde bir birle&#351;me sa&#287;lanamad&#305;.

K&#305;r&#305;m Sava&#351;&#305; ve sonras&#305;ndaki &#199;erkez s&#252;rg&#252;n&#252;.

1853-56 K&#305;r&#305;m Sava&#351;&#305; s&#305;ras&#305;nda &#199;erkezler, M&#252;ttefik bask&#305;s&#305; nedeniyle Ruslar&#305;n tahliye ettikleri k&#305;y&#305; kalelerini, bu arada Novorossiysk kenti ile Taman Yar&#305;madas&#305;'n&#305;n bir b&#246;l&#252;m&#252;n&#252; geri ald&#305;lar. Ama M&#252;ttefikler'in sava&#351;a son vermeleri, kendi &#231;&#305;karlar&#305; ile yetinmeleri sonucu, &#199;erkezler ve &#350;amil kuvvetleri, e&#351;itsiz olarak Ruslarla ba&#351;ba&#351;a kald&#305;lar. &#304;mam &#350;amil'in 1859'da &#351;artl&#305; teslim olmas&#305;ndan (Eyl&#252;l 1859) sonra, naibi Muhammed Emin de Ruslara anla&#351;maya vard&#305; (Aral&#305;k 1859). 1859'da Ad&#305;ge derebeyi topluluklar&#305; (Bedu&#287;, K'emguy, Besleney, vb) ve 1860'da Anapa y&#246;resindeki demokratik Natuhay toplulu&#287;u Ruslara boyun e&#287;di. Rus H&#252;k&#252;meti, &#252;&#231; &#246;nemli demokratik &#199;erkez toplulu&#287;unun (Abadzeh,&#350;aps&#305;&#287;, kabertay ve V&#305;b&#305;h),&#246;zellikle V&#305;b&#305;hlar'&#305;n,takas olarak, Ruslarca g&#246;sterilen yerlere yerle&#351;meyi reddetmesi &#252;zerine, &#199;erkezleri zorla topraklar&#305;ndan &#231;&#305;karma karar&#305; ald&#305; ve uygulamaya soktu (1862),b&#246;ylece insanl&#305;k tarihinin en ac&#305; sayfalar&#305;ndan birini olu&#351;turan &#199;erkez s&#252;rg&#252;n&#252; ba&#351;lad&#305; .
1862'de harekete ge&#231;en Ruslar, &#199;erkez k&#246;ylerini bas&#305;p yakmaya, geri d&#246;n&#252;&#351;&#252; olanaks&#305;zla&#351;t&#305;rmak i&#231;in de tarlalar&#305; tahrip ederek, dahas&#305; meyve a&#287;a&#231;lar&#305;n&#305; bile keserek halk&#305; Karadeniz k&#305;y&#305;s&#305;na do&#287;ru s&#252;rmeye ba&#351;lad&#305;lar. Bu durum kar&#351;&#305;s&#305;s&#305;nda &#246;nce Abadzehler sava&#351;tan &#231;ekildiler. &#350;aps&#305;&#287;lar da ard&#305;ndan ate&#351;kes imzlad&#305;lar (Ekim 1863).B&#246;lgelerini bo&#351;altmalar&#305; i&#231;in,&#350;aps&#305;&#287;lara 6 Mart 1864'e kadar s&#252;re tan&#305;nd&#305;. Ruslar, &#350;ubat ve Mart 1864'te, ate&#351;kesin y&#252;r&#252;rl&#252;kte oldu&#287;u &#350;aps&#305;&#287; topraklar&#305; &#252;zerinden,ate&#351;kes imzalamam&#305;&#351; olan daha g&#252;neydeki V&#305;b&#305;h topraklar&#305;na do&#287;ru ilerlemeye ba&#351;lad&#305;lar; &#350;aps&#305;&#287; g&#246;zlemcilerin e&#351;li&#287;inde,&#246;nce &#350;aps&#305;&#287; y&#246;resi Tuapse'yi,ard&#305;ndan 19 Mart 1864'teki k&#305;sa bir dreni&#351;ten sonra,24 Mart 1864'te ate&#351;kesi imzalad&#305;lar.Ruslar 25 Mart 1864'te,&#351;imdiki So&#231;i kenti yerinde bulunan eski Rus kalesi Navaginsk'i,&#231;arp&#305;&#351;mas&#305;z ele ge&#231;irdiler. N&#252;fuslar&#305;n&#305;n d&#246;rtte biri kadar&#305; k&#246;le olan V&#305;b&#305;hlar, T&#252;rkiye'ye g&#246;&#231; etmek istediklerini Rus komutanl&#305;&#287;&#305;na bildirdiler ve k&#246;lelerini de alarak T&#252;rkiye'ye g&#246;&#231; ettiler. 1861'de Rusya'da k&#246;leli&#287;in kald&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;n&#305; bilen Osmanl&#305;lar, V&#305;b&#305;h g&#246;&#231;&#252;n&#252; &#246;zendirmek i&#231;in 1855'te yasaklam&#305;&#351; olduklar&#305; &#199;erkez k&#246;le ticaretini 1857'de yeniden serbest b&#305;rakm&#305;&#351;lard&#305;. V&#305;b&#305;hlar&#305;n tesliminden sonra,k&#252;&#231;&#252;k Abaza topluluklar&#305; olan Ciget, Ah&#231;&#305;ps&#305;, Aibga ve Pshulara y&#246;nelik harekat ba&#351;lat&#305;ld&#305;.11 May&#305;s Rus askeri harekat&#305; sonucu,direnen Aibga K&#246;y&#252; 12 May&#305;s 1864'te boyun e&#287;di.21 May&#305;s 1864'te Ruslar Kafkas Sava&#351;&#305;'n&#305;n sona erdi&#287;ini Mz&#305;mta Irma&#287;&#305; yukar&#305;s&#305;ndaki Kbaada Yaylas&#305;nda (&#351;imdiki Krasnaya Polyana;&#199;erkez&#231;e-Atkuac k&#246;y&#252; yaylas&#305; 'Kop&#305;te') bir dini ayin ve askeri t&#246;ren d&#252;zenleyerek ilan ettiler. &#199;erkezya bu tarihten ba&#351;lanarak &#199;erkez n&#252;fusundan ar&#305;nd&#305;r&#305;ld&#305; ve Ruslarca ele ge&#231;irilen bu yeni topraklar "Kuban Ordusu Y&#246;netim B&#246;lgesi" i&#231;ine eklendi (4). Bununla birlikte &#350;aps&#305;&#287; ve V&#305;b&#305;hlar&#305;n &#252;st&#252;ndeki da&#287;larda bar&#305;nan ve inat&#231;&#305; direni&#351;&#231;iler olarak tan&#305;nan Hak'u&#231;lar (Хьак1уцу) Ruslara boyun e&#287;meyi ve topraklar&#305;ndan ayr&#305;lmay&#305; kabul etmediler. Bunu &#252;zerine Ruslar k&#305;y&#305;daki A&#351;e, Psezuape, Tuapse, So&#231;i ve Mz&#305;mta Irmaklar&#305; havzalar&#305;n&#305; koruma alt&#305;na almak ve Hak'u&#231;lara boyun e&#287;dirmek i&#231;in, Haziran 1865'te Hak'u&#231; Hatt&#305;n&#305; kurdular. Da&#287;lar&#305;n i&#231; yama&#231;lar&#305;na ve ge&#231;itlere de askeri birlikler yerle&#351;tirerek, Hak'u&#231;lar&#305; &#231;ember i&#231;ine ald&#305;lar. Hak'u&#231; direni&#351;i yer yer 1870'li y&#305;llara,direni&#351;&#231;iler direnene dek s&#252;rd&#252;. Hak'u&#231; kad&#305;n, &#231;ocuk ve ya&#351;l&#305;lar&#305; ise a&#231;l&#305;k ve so&#287;uk nedeniyle bar&#305;nd&#305;klar&#305; ma&#287;ara ve kuytu k&#246;&#351;elerde &#246;ld&#252;ler.1880'de Hak'u&#231; say&#305;s&#305; 83'e, V&#305;b&#305;h say&#305;s&#305; da 80'e d&#252;&#351;m&#252;&#351;t&#252;. 1859 y&#305;l&#305; &#246;ncesinde Rus i&#351;galine u&#287;ram&#305;&#351; olan Orta Kuban ve Orta Laba &#305;rmaklar&#305; solundaki ovalarda k&#252;&#231;&#252;k bir &#199;erkez n&#252;fusu, k&#305;smen de i&#231; s&#252;rg&#252;n (relocation) yoluyla Kuban oblast&#305;nda b&#305;rak&#305;ld&#305;. Bu yerlerde b&#305;rak&#305;lan &#199;erkez say&#305;s&#305; 1864'te 80 bin dolay&#305;nda tahmin ediliyordu (5), &#252;lke d&#305;&#351;&#305;na g&#246;&#231; ettirme (deportasyon) politikas&#305;n&#305;n daha sonra da,s&#252;rd&#252;r&#252;lmesi nedeniyle Kuban oblast&#305;ndaki &#199;erkez say&#305;s&#305; 1897'de, 30 bini &#351;imdiki Adigey ve &#350;aps&#305;&#287; (Tuapse ve So&#231;i) b&#246;lgelerinde, ayr&#305;ca 13 bini de &#351;imdiki Kara&#231;ay-&#199;erkezya'da olmak &#252;zere 43 bine d&#252;&#351;m&#252;&#351;t&#252;.

&#199;erkezler Osmanl&#305; topraklar&#305;nda

As&#305;l &#199;erkez n&#252;fusu ise deniz yoluyla Osmanl&#305; topraklar&#305;na deporte (s&#252;rg&#252;n) edildi. Gemilere bindirilen &#199;erkezler, Karadeniz'in Anadolu k&#305;y&#305;lar&#305;ndaki limanlara (Batum, Trabzon,Adapazar&#305; (Sakarya) Ordu, Samsun, Sinop ve &#351;imdiki Ak&#231;akoca) &#231;&#305;kar&#305;ld&#305;. Bir b&#246;l&#252;m&#252; de Burgaz, Varna ve K&#246;stence'ye g&#246;t&#252;r&#252;lerek Balkanlar'a yerle&#351;tirildi. G&#246;&#231; s&#305;ras&#305;nda a&#231;l&#305;k ve salg&#305;n hastal&#305;klar y&#252;z&#252;nden &#231;ok say&#305;da &#199;erkez &#246;ld&#252;. Balkanlar'a yerle&#351;tirilen &#199;erkezler de,1878 Berlin Antla&#351;mas&#305; gere&#287;ince,yeniden Osmanl&#305; Asyas&#305; ve Afrikas&#305; topraklar&#305;na g&#246;&#231; ettirildiler. Bunlar Anadolu, K&#305;br&#305;s, Suriye, &#220;rd&#252;n, Filistin ve M&#305;s&#305;r gibi bo&#351; yer bulunan hemen her yere da&#287;&#305;t&#305;larak yerle&#351;tirildiler. Anadolu'ya g&#246;&#231; ettirilenler, yo&#287;un olarak Orta ve Bat&#305; Karadeniz, Kuzeybat&#305;, Bat&#305;, &#304;&#231; Bat&#305;, &#304;&#231; Do&#287;u, Orta Anadolu ve Do&#287;u Akdeniz'e, Bing&#246;l ve Bitlis'e yerle&#351;tirildiler. S&#252;rg&#252;n ve yerle&#351;tirme giderleri Osmanl&#305; H&#252;k&#252;meti'nce kar&#351;&#305;land&#305;.

Kafkasya'da kalan &#199;erkez topluluklar&#305;na &#246;zerklikler verilmesi

1830'da G.V. Novitski'ye yapt&#305;r&#305;lan bir Rus askeri ara&#351;t&#305;rmas&#305;na g&#246;re 1.082.200 tahmin edilen ("Kubanskie oblastn&#305;e vedomosti", No.38, 1884) Kuban oblast&#305;ndaki (&#199;erkezya) &#199;erkez n&#252;fusu (asl&#305;nda 2 milyon), sava&#351;, etnik temizlik ve deportasyon uygulamalar&#305; sonucu,1864'te 80 bine, 1880'de 60 bine, 1897'de de 30 bine d&#252;&#351;m&#252;&#351;t&#252;.Bu say&#305;ya &#351;imdiki &#199;erkezsk y&#246;resi Ad&#305;geleri (Kabartay, Besleney) ile as&#305;l Kabartaylar da eklendi&#287;inde say&#305;, 1897'de 145 bini buluyordu.
27 &#350;ubat 1917'de Rusya'da &#199;arl&#305;k rejimi &#231;&#246;kt&#252; ve &#199;ar II. Nikola tahttan indirildi. Bundan sonra ilk olarak Kuban ve Terek oblastlar&#305;nda (il) y&#246;netime kat&#305;lan &#199;erkezler &#246;zerklik istediler ve 1917 Ekim devriminden sonra Da&#287;&#305;stan ve Terek'te ya&#351;ayan Kuzey Kafkas halklar&#305;n&#305; temsil etmek &#252;zere 1 Aral&#305;k 1917'de Vladikavkaz'da kurulan Terek-Da&#287;&#305;stan B&#246;lgesel H&#252;k&#252;meti'nde yer ald&#305;lar. Bu h&#252;k&#252;metin Sovyetleri tan&#305;mayan kar&#351;&#305; devrimci Kuban ve Don yerel h&#252;k&#252;metleriyle birlikte olu&#351;turdu&#287;u 'G&#252;neydo&#287;u Birli&#287;i', Mart 1918'de Sovyet g&#252;&#231;leri taraf&#305;ndan ortadan kald&#305;r&#305;ld&#305;. Sovyetlere kar&#351;&#305; &#231;arp&#305;&#351;an General Denikin 1919'da Kuban ve Terek oblastlar&#305;n&#305; ele ge&#231;irdiyse de, Sovyetler Mart 1920'de duruma yeniden egemen oldular.
Kas&#305;m 1920'de Rus SFSC'ye ba&#287;l&#305; Da&#287;&#305;stan &#214;SSC ve Da&#287;l&#305; &#214;SSC kuruldu ve bu kurulu&#351;lar Ocak 1921'de onand&#305;. Da&#287;l&#305; &#214;SSC i&#231;inde bir ulusal okrug (il&#231;e) olu&#351;turan Kabardey &#199;erkezleri, 1 Eyl&#252;l 1921'de Da&#287;l&#305; &#214;SSC'den ayr&#305;larak Kabartay &#214;zerk Oblast&#305;'n&#305; (sancak) olu&#351;turdular. S&#305;ras&#305;yla, 12 Ocak 1922'de, &#351;imdiki Kara&#231;ay-&#199;erkez Cumhuriyeti yerinde Kara&#231;ay-&#199;erkez, 16 Ocak 1922'de Kabardey-Balkar ve 27 Temmuz 1922'de Adigey &#246;zerk oblastlar&#305; ve en son 23 Eyl&#252;l 1924'te, Karadeniz k&#305;y&#305;s&#305;nda da &#350;aps&#305;&#287; Ulusal Rayonu (il&#231;e) olu&#351;turuldu. 5 Aral&#305;k 1936'da &#199;erkez n&#252;fusunun &#231;o&#287;unlu&#287;unun ya&#351;ad&#305;&#287;&#305; Kabartay-Balkar &#214;SSC; 3 Temmuz 1991'de de, daha az say&#305;da bir Ad&#305;ge n&#252;fusunu bar&#305;nd&#305;ran Ad&#305;gey (ya da Ad&#305;ge) ve Kara&#231;ay-&#199;erkez oblastlar&#305; da birer cumhuriyet oldular. Bu &#252;&#231; cumhuriyet, &#351;imdi Rusya Federasyonu (RF) i&#231;indedir. &#350;aps&#305;&#287; Ulusal Rayonu ise 24 May&#305;s 1945'te kald&#305;r&#305;ld&#305;, ancak &#350;aps&#305;&#287;lar'a (toplam&#305; 12 bin) 1999'da, RF i&#231;inde koruma alt&#305;nda k&#252;&#231;&#252;k bir yerli toplum stat&#252;s&#252; tan&#305;nd&#305;, dilleri yerel birimlerde (komponent) kullan&#305;lan e&#287;itim (ders) dilleri aras&#305;na al&#305;nd&#305;. 2002'de, &#350;aps&#305;&#287;lar d&#305;&#351;&#305;nda, RF'deki &#199;erkezlerin toplam say&#305;s&#305; 712.244'e ula&#351;m&#305;&#351;t&#305; (Daha geni&#351; bilgi i&#231;in t&#305;klay&#305;n-Ad&#305;ge s&#252;rg&#252;n&#252;, Adigey, Adigece,Anapa, Gagra, Krasnaya Polyana, Krasnodar Kray,Sindika ve &#350;aps&#305;&#287;lar).

T&#252;rkiye &#199;erkezleri

T&#252;rkiyede ya&#351;ayan &#199;erkezler T&#252;rkiyeye g&#246;&#231; edince soyadlar&#305;n&#305; de&#287;i&#351;tirmi&#351;lerdir.Sadece Hatay &#199;erkezlerinin baz&#305;lar&#305;n&#305;n soyadlar&#305; kalm&#305;&#351;t&#305;r.Hatay&#305;n ilk &#199;erkezi &#199;erkezlerin B&#305;j kabilesinden &#199;erkes &#304;shak Yenerdir.

Sosyal yap&#305;

Rus fetihine kadar, &#199;erkezlerde kabile'den kabile'ye de&#287;i&#351;en pek &#231;ok arkaik (kadim) sosyal yap&#305; s&#252;rm&#252;&#351;t&#252;r. Ancak, genellikle &#199;erkez toplumunda d&#246;rt s&#305;n&#305;f olu&#351;(turul)mu&#351;tur: h&#252;k&#252;mdar (pshi), soylu, asil ki&#351;i (vork, &#246;zden), &#246;zg&#252;r ki&#351;i (tokav, tlfokotl) ve k&#246;le (pshitl).[1]
<div align="center">
Уважаемый пользователь, вам необходимо зарегистрироваться, чтобы посмотреть скрытый текст!
Уважаемый пользователь, вам необходимо зарегистрироваться, чтобы посмотреть скрытый текст!
Уважаемый пользователь, вам необходимо зарегистрироваться, чтобы посмотреть скрытый текст!

Password: turklib</div>

Поделитесь записью в соцсетях с помощью кнопок:

Просмотров: 4133
Рейтинг:
  • 5